Valter Gjoni, shefi i Protokollit dhe Ceremonive në Bashki, rrëfen se si u binjakëzua Tirana me Marsejën. Presidenti francez, njeriu që përmirësoi marrëdhëniet me Shqipërinë duke i vënë një sheshi në Paris emrin “Skënderbej”

Leonard Veizi 

Një zarf i rastësishëm, të cilin nuk merrte përsipër ta hapte kush, u bë sebepi  që Valter Gjoni, në atë kohë shef i Kulturës pranë bashkisë së Tiranës, të bëhej  koordinatori i parë mes Tiranës dhe dy  qyteteve më të mëdha të Francës; Parisit dhe Marsejës. Në letër ndodhej një  kërkesë e kryeministrit francez për kryebashkiakun e kryeqytetit shqiptar, vend i  cili sapo kishte dalë nga diktatura komuniste për të kaluar në një tranzicionin të  brishtë e të shpërqendruar. Për gazetën  “Shekulli”, ecuria e marrëdhënieve, për të  paktën 20 vitet e fundit të Shqipërisë  me Francën, vijnë nëpërmjet kujtimeve  të Valter Gjonit, i cili për shkak të punës  së madhe e impenjative që këto marrdhënie të konsolidoheshin, por në veçanti për koordinimin e punëve gjatë luftës  së Kosovës, u dekorua nga Republika  e Francës me titullin e lartë: “Kalorës i  Urdhrit Kombëtar të Meritës”.  Intervista zhvillohet me ish-personin e  kontaktit të bashkisë së Tiranës me di-sa bashki franceze, në kuadër të 15-vjetorit të anëtarësimit të Tiranës në shoqatën ndërkombëtare të kryeqyteteve  frankofone në 1998.

Si nisi lidhja juaj me Francën? 

Në vitin 1991 ish-Komitetet Ekzekutive u  kthyen në Komitete Pluraliste. Ndërkohë  që kryetar i Komitetit Pluralist të Tiranës ishte Tomor Malasi, unë isha shefi  i Kulturës. Një ditë, në Komitet vjen një  zarf, shkruar në frëngjisht, të cilin nuk e  merrte përsipër askush. Ky zarf mbeti  nëpër tavolina derisa dikush u kujtuar e  tha: Jepjani atij të kulturës, se ai di frëngjisht”. Ç’është e vërteta, në atë periudhë  Komiteti ishte i paorganizuar si për herë  të parë në një periudhë ku administrata  u konceptua si pluraliste. Kështu zarfi  erdhi në dorën time. E hapa dhe pashë  që në fund letra ishte firmosur nga kryeministri i Francës, Pjer Monrua. Në këtë  letër flitej për anëtarësimin e Tiranës, në  kushtet e reja të demokracisë, në një  shoqatë që ndiqte qytetet të cilët binjakëzoheshin. Kështu unë për shkak dhe  të gjuhës që njihja, por edhe pse një gjë  të tillë ma delegoi Tomor Malasi, u bëra  një koordinator. Takimi i parë i qyteteve  Mesdhetare, që binjakëzoheshin, u bë në  Barcelonë, ku përfaqësues nga bashkia e  Tiranës ishte vetë kryetari Tomor Malasi.

A kishte pasur Tirana më parë marrëdhënie të tilla?

Deri në vitin 1990, Tirana nuk kishte marrëdhënie ndërkombëtare me kryeqytetet  të tjera, përveç ca lidhjeve të thjeshta  kulturore me ndonjë vend fqinj. Nga vitet  1990, filloi për qytetin e Tiranës një hapje  dhe vendosje kontaktesh me mjaft qytete  evropiane, pas shumë dekadash izolimi.  I pari qytet që u lidh me Tiranën ishte  qyteti i Marsejës. Qytetarët shqiptarë  dhe francezë nuk e harrojnë pritjen që populli i Marsejës dhe qeveria franceze rezervoi më 15 korrik 1990 për anijen franceze  “Star-Orient” me 544 refugjatët, burra, gra,  fëmijë shumica banor të Tiranës, për aktin  e të cilëve Presidenti Miteran u shpreh: “Më  së fundi edhe Shqipëria do të bashkohej me  koncertin e vendeve të Lindjes Evropiane  në rrugën e demokracisë”.

Si do të vazhdonte më pas historia e  marrëdhënieve të reja me Francën?

Kur në krye të Bashkisë së Tiranës u zgjodh Sali Kelmendi, iniciativat u shtuan.  Vetë Kelmendi ishte frankofon dhe kështu u hapën mundësi të reja bashkëpunimi.  Ne dinim që në vitin 1978, Zhak Shirak,  si kryetar i bashkisë së Parisit, edhe me  ndërhyrjen e vazhdueshme të komunitetit  shqiptar në Francë, i kishte vënë emrin  “Skënderbej” një sheshi në Paris. Kështu  që me vendim të Këshillit Bashkiak edhe  në Tiranë, sheshi përballë Kafe Florës, u  quajt sheshi “Paris”. Sali Kelmendi, nga  ana e tij, e ftoi homologun e Parisit me  një ftesë të veçantë që të vizitonte Tiranës. Zhak Shirak iu përgjigj pozitivisht  kësaj ftese, me fjalët se “do të vinte në  një rast sa më të përshtatshëm”. Ndërkohë tek ne erdhi për vizitë një delegacion i bashkisë së Marsejës me kryetarin e saj Robert Viguro. Ishte vendosur  që marrëdhëniet e Tiranës me Parisin  të kalonin nëpërmjet Marsejës, si qyteti  i dytë më i madh i Francës.  Ku do të përqendroheshin më shumë  marrëdhëniet mes dy vendeve? Gjatë mandatit të Albert Brojkës si kryetar i bashkisë së Tiranës, u bë e mundur që Këshilli Bashkiak prej rreth 40  vetash, të bënte një stazh në shkurtër  në Bashkinë e Marsejes, ku ç’është e  vërteta u mor një përvojë mjaft e vlefshme. Nderi në vitin 2000 marrëdhëniet  dypalëshe, përgjithësisht ishin në planin  humanitar. Vetëm pas këtij viti, filluan të  vinin investitorët francezë në Shqipëri, që  do të thoshte se këto marrëdhënie kishin  kaluar në një stad të ri. Gjatë mandateve  të Edi Ramës, si kryetar bashkie, marrëdhëniet me Marsejën u mbajtët nëpërmjet  shoqatës, ndërsa duhet të theksoj pozitivitetin që kishte ai ndaj projektit urbanistik francez për Tiranën. Gjithashtu  edhe në mandatin kur Tiranën po e drejton Lulëzim Basha, ka një gjallërim të  marrëdhëniet me investitorët francezë,  madje ata janë afruar për të ngritur linjën e tramit, që do të lëvizë në dy akset  e bulevardit të madh.

Me çfarë motivi presidenti Shirak ju  akordoi një medalje të lartë?

Për sa i përket vlerësimit tim, ai ka ardhur si rezultat i një punë 10-vjeçare, por  sidomos gjatë situatës së luftës në Kosovë, ku të paktën për gjashtë muaj unë  bëja jo vetëm punën e përditshme në  Bashki, por koordinoja dhe marrëdhëniet  me bashkitë e tjera të Francës, të cilat u  organizuan seriozisht për të kontribuar  në aksionin humanitar të pritjes së refugjatëve që vinin nga Kosova. Francezet  ngritën në Shqipëri pesë kampe, dy në  Tiranë, një në Ndroq, një në Mullet dhe  një në Arapaj të Durrësit. Kështu me të  njëjtin dekret të Presidentit Shirak, mua  dhe Pjer Kalfas, që ishte drejtori i Marrëdhënieve Ndërkombëtare në Bashkinë  së Marsejës, na u akordua titulli “Kalorës  i Urdhrit Kombëtar të Meritës”.

A do të takoheshit me presidentin  francez?

Në qershor të vitit 2000, së bashku  me zotin Buron Kaceli, ish-nënkryetar  i Bashkisë së atëhershme të Tiranës,  patëm rastin të përfaqësonim qytetin  tonë në Asamblenë Botërore të Qyteteve  Frankofone. Kishim kohë që komunikonim  me bashkitë e Francës, ishin mundësuar  vendosja e lidhjeve intensive me qytetin e Marsejës, Lionit, Nimës, Bordosë.  Kishim bashkëpunuar me shumë organizma shtetërore dhe shoqata në kuadër  të vendosjes së një bashkëpunimi reciprok, ku mbi të gjitha spikat ndihma humanitare e bashkive të jugut ndaj Tiranës  gjatë luftës në Kosovë. Por me qytetin  e Parisit nuk ishin mundësuar takime direket mes titullarëve veç një letërkëmbim  teknicienësh gjatë procesit përgatitor të  anëtarësimit të Tiranës në shoqatën e  sipërpërmendur dhe më pas një komunikim kortezie në nivel kryetarësh me  rastin e pranimit të Tiranës në Shoqatën  Botërore të Qyteteve Frankofone, që njihet me iniciale A.I.M.F.

Shirak takohet me delegacionin shqiptar

“U mundësua të ishim për herë të parë  në vitin 2000 përkrah gjithë anëtarëve  të shoqatës botërore të qyteteve  frankofone që na kish ndenjur pranë  në ditë të vështira. Programi i Asamblesë ishte mjaft i ngjeshur, që në fillim delegacioni i Tiranës u përshëndet  nga Kryebashkiaku i Parisit z. Tiberi, si  delegacioni më i ri i pranishëm për herë  të parë në Asamble, gjë që bëri edhe  prezantimin tonë , duke mundësuar që  të njiheshim shumë shpejt po thuaj me  gjithë delegacionet që na ofruan një  prani dashamirëse. Ndër miqtë më të  afërt me të cilët u lidhëm dhe u shoqëruam ato ditë ishte edhe ish Ministri i Pushtetit Lokal të Kongos, Krye-tari i Bashkisë i qytetit kongolez Dolizie, zoti Jogelyn Madingau, një anëtar  i hershëm i shoqatës, frankofon i për-sosur dhe mjaftë i njohur në ambientet  e shoqatës për humorin e tij të hollë,  mik dhe bashkëpunëtor prej vitesh në  kuadër të Frankofonisë me Kryebashkiakun e Parisit, por edhe me Presidentin e Republikës Franceze Shirak. Shoqëria me z. Madingau bëri që disa herë  të ndodheshim afër dhe të këmbenim  biseda të shkurtra edhe me Presidentin  e Francës që kanë mbetur në kujtesën  time dhe që dëshiroj ti bëjë publike  Çasti i parë na u krijua gjatë pritjes së  dhënë në Bashkinë e Parisit për nder  të Presidentit të Algjerisë Abdel -Azis  Bouteflika, që ndodhej ato ditë për një  vizitë në Francë, pasi mbaroj pritja  dhe prezenca protokollare, dy presidentët u përshëndetën me të ftuarit  ku dukej qartë se pjesën më të madhe  i njihnin, kështu iu afruan edhe mi-kut të tyre kongolez, që gjatë kësaj  ceremonie ishte në shoqërinë tonë.  Ai pati vëmendjen që të na prezantonte edhe ne me presidentët. Pas  prezantimit, Shirak na tha: “Në Paris  ka mjaftë shqiptarë, besoj dhe nga  Tirana. Me një përfaqësi të tyre kam  bashkëpunuar për t’i vënë një sheshi  emrin “Skënderbej”. Buron Kaceli mori  fjalën: “Ju faleminderit, por edhe ne  kemi emërtuar një shesh “Paris” në  Tiranë”. “Atëherë.. edhe nga unë faleminderit”, – tha Shirak. Luan Ram, që  ishte Ambasadori i vendit tonë në  Paris ndërhyri: “Shkëlqesi, sapo dorëzuam për ju një fotografi artistike të  sheshit “Paris” në Tiranë”. Atëherë  Shirak na tha: “Do ta shoh me vëmendje për të dalluar kush është me  i bukur Parisi juaj apo Parisi ynë…”

Motra e mbretëreshës Geraldinë, lidhja mes Tiranës dhe Parisit

“Më pas veprimtaria e radhës e programit të Asamblesë, u shpërngul në  Pallatin Elize, Rezidenca Zyrtare e Presidentit të Francës ku atmosfera ishte  mjaftë shoqërore pasi dukej që bashkiakët dhe shoqëruesit e tyre njiheshin  nga Presidenti dhe stafi i tij, këtë e përforconte edhe fraza “I dashur koleg” që  presidenti përdorte gjatë takimeve me  kryetarët duke evokuar kohën kur edhe  ai ishte kolegu i tyre i Parisit. Ju lutëm  që të bënim një fotografi së bashku,  pranoi dhe po prisnim fotoreporterin e  tij pasi ishim bërë gati duke e vendosur  Presidentin në mes, por reporteri edhe  pse po nxitonte u vonua disi. I themi  Presidentit me humor: “A do të kemi  shans edhe ne të Tiranës të bëjmë një  foto me Ju”. Presidenti i thotë fotoreporterit me humor: “Kujdes se të paktën  Tiranës, ia kemi borxh një foto” (duke  aluduar për foton që i kishim dhuruar  me pamjen e Sheshit Paris në Tiranë).  Gjatë çastit të marrjes së një autografi  nga Presidenti, në mënyrë miqësore ai  na përmend familjen Muselier si një  familje e njohur nga Marseja, e lidhur  shumë me Tiranën dhe me Presidentin Shirak. Kjo familje tashmë e njohur  për lexuesin, është familja e Admiralit  Emil Muselier, figurë historike pranë  Presidentit De Gol dhe Zonja Silvjan  Muselier, aktualisht më e moshuara  e familjes, gruaja e djalit të admiralit,  është njëkohësisht motër për nënë e  mbretëreshës shqiptare, Geraldinë”.

Gjoni: Franca, ndihma kolosale për kosovarët

“Ne u njohëm me faktin që ide-ja për ta tërhequr Tiranën pas  shumë vitesh izolimi në kontaktet me simotrat e saj ishte  mbështetur edhe nga Kryetari  i Bashkisë së Parisit Shirak, si  një nga kryesuesit e Organizatës Botërore të Qyteteve të Binjakëzuar (me iniciale F.M.V.J) ai  mbështeti propozimin që lidhjen  e parë me qytetet franceze Tirana ta vendoste me Marsejën  si dy qytete mesdhetare, si dy  qytete me lidhje të hershme, si  qytet me një sensibilitet miqësor  për aktin e fundit me refugjatët,  si dy qytete me afërsi me portet  kryesore të vendit për të hapur  rrugën e anëtarësimit të Tiranës  edhe në Organizatën e Qyteteve  të Mesdheut (me iniciale MEDIC-ITE) Fillon kështu hedhja e bazave të një programi perspektiv të  marrëdhënieve të Shqipërisë me  jugun e Francës ku rol kryesor do  të kishin projektet mes Tiranës  dhe Marsejës si kryeqendra e rajonit më të afërt me Shqipërinë.  Kjo ide e mbështetur edhe nga  Kryetari i Baskisë së Parisit, Shirak do të rikonfirmohej pas disa  vitesh nga presidentët Shirak dhe  Meidani. Por situatat e vështira  të vendit tonë në vitet 1997 dhe  1999 i devijuan programet e nënshkruara dhe projektet e nisura  për ti kthyer në nevojën më imediate të vendit, atë humanitare.  Veçanërisht gjatë gjenocidit serb  mbi të shpërngulurit me dhunë  nga Kosova dhe që u vendosën  përkohësisht në Tiranë, ra në sy  vazhdimi i mendimit Shirak për  Tiranën ku qeveria franceze vendosi kontakte nëpërmjet Ministrit francez për çështjet e Evropës Zotin Sharl Zhoselin dhe  përfaqësuesit të qeveris franceze  për ndihmën ndaj familjeve kosovare Zotin Machuron direkt me  Bashkinë e Tiranës duke vlerësuar  edhe veprimtarin e përfaqësuesit  të Kombeve të Bashkuara personalitetin francez Bernard Kushner. Këto kontakte angazhuan  me dhjetëra bashki dhe shoqata franceze që u solidarizuan me  thirrjen e Këshillit Rajonal të Departamentit Bouches-du-Rhone  (që ka si qendër Marsejën) për të  ndihmuar Tiranën. Duke ju referuar statistikave rezulton se 35.000  kosovarë u sistemuan në 2 kam-pet e ngritura nga Marsejezët në  Tiranë, rreth 3000 të plagosur e të  sëmurë u trajtuan nga qendrat  shëndetësore të shërbimit të  asistencës civile të Marsejës  dhe 50.000 kosovarë të tjerë,  të sistemuar në familjet e Tiranës u ndihmuan sistematikisht nga fondi humanitar i organizuar nga Marseja”.