Për sa kohë mund të jetohet pa fjetur?

2012-12-15 · Arkivi historik RTVZIK

Studimi shkencor i gjumit vitet e fundit ka qenÃ« shumÃ« intensiv dhe pse rezultatet e disa studimeve kanÃ« qenÃ« tÃ« kundÃ«rta. Ã‹shtÃ« e qartÃ« tashmÃ« qÃ« njÃ« person mund tÃ« vetÃ«vritet duke refuzuar tÃ« hajÃ« dhe tÃ« pijÃ« por dhe personi mÃ« stoik nuk Ã«shtÃ« nÃ« gjÃ«ndje qÃ« tÃ« rrijÃ« pa fjetur pafundÃ«sisht. Nevoja pÃ«r gjumÃ« shpejt a vonÃ« do tÃ« vijÃ« me gjithÃ« sforcot e individit pÃ«r tÃ« rezistuar. Mungesa e gjumit sipas disa studimeve provokon rrjedhoja psikologjike. Sipas studimeve tÃ« bÃ«ra, njÃ« numÃ«r i madh individÃ«sh qÃ« kanÃ« qenÃ« tÃ« detyruar tÃ« qÃ«ndrojnÃ« pa fjetur kanÃ« patur shqetÃ«sime tÃ« mÃ«dha tÃ« personalitetit tÃ« tyre. Zgjuar pÃ«r 264 orÃ«. Disa studime gjithnjÃ« me bazÃ« empirike nÃ« tÃ« kundÃ«rt mbÃ«shtesin se simptomat psikologjike qÃ« vÃ«rehen tek personat e pagjumÃ« janÃ« rezultat i stresit dhe jo i mngesÃ«s sÃ« ndonjÃ« funksioni thelbÃ«sor tÃ« zhvilluar nga gjumi. NjÃ« provÃ« Ã«shtÃ« qÃ« nÃ« 1966 17 vjeÃ§ari Randy Gardner qÃ«ndroi zgjuar pÃ«r 264 orÃ« duke mos treguar asnjÃ« simptomÃ« psikotike. Pas kÃ«saj ai fjeti pÃ«r 15 orÃ« dhe kur u ngrit ndjehej mirÃ«.

PÃ«rse ndonjÃ«herÃ« kur jemi nÃ« gjumÃ« na duket se do tÃ« biem? Ndjenja e rÃ«nies mund tÃ« interpretohet nÃ« mÃ«nyra tÃ« ndryshme sipas fazave tÃ« gjumit gjatÃ« tÃ« cilave pÃ«rjetohet kjo ndjenjÃ«. NÃ« qoftÃ« se pÃ«rjetohet nÃ« fazÃ«n e pÃ«rgjumjes Ã«shtÃ« njÃ« eksperiencÃ« e shkaktuar nga hedhja nÃ« momentin e kalimit nga faza kur jemi zgjuar nÃ« atÃ« tÃ« gjumit, kur organizmi kryen njÃ« proces gradual tÃ« ndÃ«rprerjes sÃ« sinjaleve tÃ« ndjeshmÃ«risÃ« dhe tÃ« funksionimit tÃ« muskujve. NÃ« momentin qÃ« percepton boshatisjen personi pÃ«rjeton njÃ« eksperiencÃ« tÃ« kaluar mÃ« parÃ« kur ka qenÃ« zgjuar si rÃ«nia nga njÃ« shkallÃ«, nga njÃ« karrige apo nga njÃ« lartÃ«si mÃ« e madhe. VeÃ§ ndjenjÃ«s sÃ« rÃ«nies kjo mund tÃ« shoqÃ«rohet dhe me imazhe apo aluÃ§inacione. Lodhja e vazhdueshme apo ankthi mund tâ€™i favorizojnÃ« kÃ«to ndjenja. Ndjenja e rÃ«nies mund tÃ« provohet dhe gjatÃ« fazÃ«s REM kur personi Ã«shtÃ« tÃ«rÃ«sisht nÃ« njÃ« gjumÃ« tÃ« thellÃ«, kur trupi Ã«shtÃ« tÃ«rÃ«sisht i palÃ«vizÃ«shÃ«m dhe i paraziluar dhe Ã«ndrrat janÃ« mÃ« â€œtÃ« gjallaâ€. NÃ« kÃ«tÃ« rast domethÃ«nia nuk Ã«shtÃ« fiziologjike dhe pÃ«r ta interpretuar duhet tÃ« studiohet profili i plotÃ« psikologjik i personit qÃ« e pÃ«rjeton kÃ«tÃ« ndjenjÃ«.

Ekziston njÃ« lidhje e drejtÃ«pÃ«rdrejtÃ« mes stresit dhe toksikodipendencÃ«s. KÃ«to janÃ« rezultatet e njÃ« studimi nÃ« USA tÃ« realizuar nga njÃ« neurofiziolog italian: ka arritur tÃ« zbulojÃ« mekanizin neurologjik qÃ« shtyn ata qÃ« ndihen nÃ«n stres tÃ« kÃ«rkojnÃ« lehtÃ«sim tek alkooli dhe droga.

MILANO â€“ Stresi mund tÃ« Ã§ojÃ« nÃ« toksikodipendencÃ«, madje sipas njÃ« studimi, egziston njÃ« lidhje e drejtÃ«pÃ«rdrejtÃ« midis tyre. Antonello Bonci, neurofiziolog dhe docent nÃ« University of California tÃ« San Francisco, ka arritur tÃ« vÃ«rtetojÃ« nÃ« sajÃ« tÃ« studimeve kÃ«tÃ« hipotezÃ«. Dhe jo vetÃ«m kjo por dhe mekanizmat tÃ« cilÃ«t janÃ« pÃ«rgjegjÃ«s pÃ«r pamundÃ«sinÃ« e largimit dhe ndÃ«rprerjes sÃ« drogÃ«s apo alkoolit janÃ« po tÃ« ndikuara nga stresi. Stresi pÃ«rdor njÃ« lloj kalimi tÃ« preferuar pÃ«r tÃ« stimuluar njÃ« zonÃ« tÃ« veÃ§antÃ« tÃ« trurit, aktiviteti i sÃ« cilÃ«s Ã«shtÃ« i lidhur me sjellje tÃ« varura. Karakteristikat e kÃ«saj zone specifike ishin tÃ« dituar por vetÃ«m tani Ã«shtÃ« bÃ«rÃ« i qartÃ« aktivizimi i saj. Studimet, sipas Boncit, tregojnÃ« qÃ« Crf (i pranishÃ«m nÃ« sasi tÃ« mÃ«dha nÃ« tÃ« gjithÃ« sistemin nervor qÃ«ndror, por me nivele tÃ« ndryshueshme tek ata qÃ« vuajnÃ« nga depresioni dhe sÃ«mundje si sikicofrenia apo sÃ«mundja e Alzheimerit. Deri tani Ã«shtÃ« menduar qÃ« Ã«shtÃ« Crf qÃ« kishte njÃ« rol kryesor nÃ« pÃ«rgjigjen kimike celebrale tÃ« lidhur me stresin) Ã«shtÃ« njÃ« proteinÃ« qÃ« formon njÃ« kompleksitet i cili stimulon receptorÃ« tÃ« caktuar tÃ« qelizave nervore nÃ« zonÃ«n e caktuar me tÃ« cilÃ«n lidhet ky aktivitet i varÃ«sisÃ« nga alkooli, droga, bulimia dhe sÃ«mundje apo varÃ«si tÃ« tjera. Pas disa vjetÃ«sh mund tÃ« mendohet pÃ«r njÃ« grup tÃ« ri medikamentesh tÃ« cilat nuk do tÃ« shÃ«rbejnÃ« vetÃ«m pÃ«r tÃ« luftuar toksikodipendencÃ«n.

19 gusht 1839 TÃ« pikturosh me dritÃ«n â€œQÃ« sot piktura ka vdekurâ€ deklaroi njÃ« artist dhe ishin tÃ« shumtÃ« ata qÃ« e menduan kur shkenctari dhe piktori frances Louis Jacques MandÃ© Daguerre prezantoi nÃ« institutin e FrancÃ«s teknikÃ«n e tij pÃ«r tÃ« riprodhuar imazhin. Quhet dagherrotipia dhe Ã«shtÃ« metoda e parÃ« praktike e pÃ«rdorur pÃ«r tÃ« realizuar njÃ« fotografi. (fotografia e parÃ« Ã«shtÃ« realizuar nga Joseph-NicÃ©phore Niepce nÃ« 1926-1927,por ishte e njÃ« cilÃ«sie shumÃ« tÃ« dobÃ«t dhe kÃ«rkonte rreth 8 orÃ« ekspozimi). Zbulimi i Daguerre u bÃ« nÃ« mÃ«nyrÃ« tÃ« rastÃ«sishme. Shkenctari e kishte pÃ«rftuar imashin me njÃ« ekspozim tÃ« shkurtÃ«r nÃ« dritÃ«, por duhet tÃ« gjente mÃ«nyrÃ«n pÃ«r ta fiksuar tek lastrat me kripra argjendi. NjÃ« mbrÃ«mje i lodhur nga eksperimentet e tij shkoi tÃ« flinte duke e vendosur lastrÃ«n me imazhe akoma tÃ« pafiksuara nÃ« njÃ« dollap ku mbante shishe tÃ« vogla me substanca kimike tÃ« ndryshme. MÃ«ngjesin tjetÃ«r mori lastrÃ«n nga dollapi me bindjen se imazhi ishte zhdukur ndÃ«rsa nÃ« tÃ« vÃ«rtetÃ« i Ã§uditur zbuloji se imazhi ishte fiksuar nÃ« lastÃ«r. GjatÃ« ditÃ«ve tÃ« ardhÃ«shme e pÃ«rsÃ«riti eksperimentin duke pÃ«rdorur nÃ« lastÃ«r tÃ« gjitha kimikatet qÃ« kishte pasur nÃ« dollap. VetÃ«m kÃ«shtu arriti tÃ« zbulojÃ« se kishin qenÃ« avujt e mÃ«rkurit ato qÃ« kishin fiksuar imazhin mbi lastÃ«r.

Planeti mÃ« antik I zbuluar nga teleskopi spacial Hubble, planeti ka njÃ« seri karakteristikash absolutisht tÃ« jashtÃ«zakonshme. Para sÃ« gjithash Ã«shtÃ« planeti mÃ« antik i zbuluar deri mÃ« sot. Duhet tÃ« ketÃ« tÃ« paktÃ«n 13 miliardÃ« vjet dhe ka egzistuar shumÃ« mÃ« pÃ«rpara se sa kanÃ« menduar astronomÃ«t. Kjo sepse drita qÃ« vjen nga ky planet ka arritur pas 13 miliardÃ« vjetÃ«sh. Hipoteza qÃ« duhet tÃ« ribÃ«hen. Si planeti ashtu dhe yjet janÃ« nÃ« brendÃ«si tÃ« njÃ« grupi globular tÃ« quajtur M4; ashtu si dhe grupet e tjera ky Ã«shtÃ« i varfÃ«r me elemente, pÃ«r kÃ«tÃ« astronomÃ«t mendonin se nuk ishin tÃ« mundura formacionet e planeteve. Planeti i sapozbuluar e pÃ«rgÃ«njeshtron kÃ«tÃ« hipotezÃ«, ashtu si dhe atÃ« qÃ« ishte e pamundur lindja e planeteve tÃ« rinj nÃ« nÃ« miliardvjeÃ§arÃ«t e parÃ« tÃ« universit. Planeti ka njÃ« masÃ« 2 herÃ« e gjysmÃ« mÃ« tÃ« madhe se ajo e Jupiterit dhe Ã«shtÃ« demostrimi qÃ« lindja e trupave qiellorÃ« rreth yjeve nuk Ã«shtÃ« njÃ« proÃ§es aq i rrallÃ« sa mendohej apo proces qÃ« duhet tÃ« ndodhÃ« patjetÃ«r nÃ« zona tÃ« pasura me elementÃ« tÃ« rÃ«ndÃ«. KÃ«shtu rriten mundÃ«sitÃ« pÃ«r tÃ« qÃ«nÃ« mÃ« i madh numri i planeteve nÃ« tÃ« gjithÃ« universin nga Ã§â€™kanÃ« parashikuar deri tani astronomÃ«t. MegjithatÃ« numri i planeteve nÃ« tÃ« cilÃ«t Ã«shtÃ« e mundur lindja e jetÃ«s Ã«shtÃ« gjithmonÃ« i pakÃ«t.

Lentet e kontaktit kurative pÃ«r tÃ« shÃ«ruar miopinÃ«. Duke u vendosur gjatÃ« natÃ«s janÃ« nÃ« gjendje tÃ« modifikojnÃ« sipÃ«rfaqen e korneas duke korrigjuar difektet e tÃ« parit. KÃ«to lente janÃ« eksperimentuar me sukses nÃ« Shtetet e Bashkuara tÃ« AmerikÃ«s dhe shumÃ« shpejt pritet qÃ« tÃ« vijnÃ« dhe nÃ« Itali. MILANO â€“ Lajme tÃ« mira pÃ«r miopÃ«t. JanÃ« nÃ« arrdhje lentet e kontaktit kurative. Duke u vendosur gjatÃ« natÃ«s kur sytÃ« janÃ« tÃ« mbyllur dhe flihet janÃ« nÃ« gjendje qÃ« tÃ« korrigjojnÃ« difektet e tÃ« parit duke modifikuar sipÃ«rfaqen e korneas. Kufizimi i vetÃ«m qÃ« egziston pÃ«r pÃ«rdorimin e kÃ«tyre lenteve Ã«shtÃ« se mund tÃ« vendosen vetÃ«m nga ata qÃ« vuajnÃ« nga njÃ« miopi e lehtÃ«. Kjo arritje Ã«shtÃ« konsideruar nga specialistÃ«t okulistÃ« si njÃ« revolucion i vÃ«rtetÃ« pÃ«r miliona persona qÃ« vuajnÃ« nga ky shqetÃ«sim dhe qÃ« janÃ« tÃ« detyruar qÃ« tÃ« mbajnÃ« syze pÃ«rgjatÃ« gjithÃ« jetÃ«s, lente kontakti apo tâ€™u nÃ«nshtrohen dhe rrezeve lazer . Teknika nÃ« tÃ« cilÃ«n janÃ« bazuar lentet e reja, e quajtur ortokeratologji Ã«shtÃ« aprovuar tashmÃ« nÃ« Shtetet e Bashkuara nga Food and Drug Administration dhe Ã«shtÃ« pÃ«rdorur nÃ« mÃ«nyrÃ« sporadike nÃ« disa vende evropiane si nÃ« HollandÃ« dhe nÃ« BritaninÃ« e Madhe. Specialistet thonÃ« se sistemi i ri duhet parÃ« me besim pasi funksionon nÃ« tÃ« njejtÃ«n mÃ«nyrÃ« si aparatet e dhÃ«mbÃ«ve. Lentet janÃ« tÃ« rrumbullakta si lentet normale por qÃ« vendosen nÃ« sy me njÃ« kÃ«nd tÃ« veÃ§antÃ« duke qenÃ« se nÃ« qendÃ«r janÃ« tÃ« sheshta. Me kalimin e kohÃ«s, ashtu siÃ§ ndodh dhe me aparatet qÃ« drejtojnÃ« dhÃ«mbÃ«t dhe sipÃ«rfaqja e korneas do tÃ« modifikohet. NdÃ«rkohe lentet e kontaktit normale vetÃ«m nÃ« Itali pÃ«rdoren nga 2 milionÃ« persona qÃ« janÃ« pjesa mÃ« e madhe tÃ« rinj. MÃ« tÃ« pÃ«rdorurat janÃ« ato me pÃ«rdorim tÃ« pÃ«rditshÃ«m ( rreth 90 pÃ«r qind e konsumatorÃ«ve) mÃ« pas vijnÃ« lentet e pÃ«rdorura pÃ«r presbiopinÃ« lentet bifokale dhe ato qÃ« janÃ« tÃ«rÃ«sisht pÃ«r qÃ«llime estetike si pÃ«r tÃ« ndryshuar ngjyrÃ«n e syve. Por specialistÃ«t kÃ«shillojnÃ« pÃ«r njÃ« kujdes shumÃ« tÃ« madh nÃ« pÃ«rdorimin e lenteve normale tÃ« kontaktit pasi sipas statistikave njÃ« pÃ«rdorues i lenteve tÃ« kontaktit ka riskun qÃ« tÃ« paktÃ«n njÃ« herÃ« gjatÃ« pÃ«rdorimit tÃ« tyre tÃ« kÃ«tÃ« njÃ« infeksion apo njÃ« traumÃ« tÃ« syrit nÃ« momentin e vÃ«nies.

Microsoft mbyll komunikimin me chat Duke filluar qÃ« nga 14 tetori Msn do tÃ« mbyllÃ« tÃ« gjitha dhomat e bashkÃ«bisedimit nÃ« EvropÃ«. SpecialistÃ«t deklarojnÃ« se janÃ« bÃ«rÃ« terren pÃ«r shpÃ«rndarjen e spamming". MILANO â€“ Siti Ã«shtÃ« Msn.it, nÃ« linjÃ«n internet tÃ« Microsoft dhe lajmÃ«rimi i vendosur nÃ« tÃ« padyshim qÃ« do tÃ« sjellÃ« diskutime tÃ« mÃ«dha: â€œDuke nisur nga 14 tetori do tÃ« mbyllim tÃ« gjitha dhomat e chatitâ€ NjÃ« goditje e vÃ«rtetÃ« pÃ«r ata qÃ« e kanÃ« pasion bisedÃ«n nÃ«pÃ«rmjet kompiuterit. SpecialistÃ«t e Microsoftit janÃ« shprehur se: â€œTashmÃ« Ã«shtÃ« vendosur qÃ« mbyllja e kÃ«tij komunikimi do tÃ« jetÃ« totale dhe definitive pÃ«r EvropÃ«n ndÃ«rsa nÃ« Shtetet e Bashkuara, nÃ« Japoni dhe nÃ« Kanada kÃ«tÃ« lloj bisedimi me tÃ« gjithÃ« botÃ«n mund ta pÃ«rdorin vetÃ«m ata qÃ« janÃ« tÃ« abonuar me kartÃ« kreditiâ€. Ky vendim i Microsoft, Ã«shtÃ« marrÃ« pÃ«r motive sigurie dhe vigjilence mbi privacy e pÃ«rdoruesve. SpecialistÃ«t shprehen se janÃ« tÃ« vetÃ«dijÃ«shÃ«m pÃ«r reagimet qÃ« do tÃ« pasojnÃ« vendimin e tyre por sipas tyre : â€œIshte e vetmja rrugdalje duke marrÃ« nÃ« konsideratÃ« qÃ« dhe bilanci mbi kÃ«tÃ« shÃ«rbim ishte negativ. Kryesisht kjo masÃ« Ã«shtÃ« marrÃ« pÃ«r tÃ« garantuar sigurinÃ« e pÃ«rdoruesve. Linjat chat janÃ« trasformuar nÃ« njÃ« terren tÃ« pÃ«rshtatÃ«shÃ«m â€œgjuetarÃ«shâ€ tÃ« siteve tÃ« ndryshme pÃ«r tÃ« zÃ«nÃ« sa mÃ« shumÃ« klientÃ«, pÃ«r tÃ« mos folur mÃ« pas pÃ«r manikaÃ«t seksualÃ« tÃ« tÃ« gjitha llojeve qÃ« e pÃ«rdorin seksin pÃ«r pÃ«rfitime matÃ«riale. Nuk mund tÃ« vazhdohej kÃ«shtu pasi u bÃ« e pamundur qÃ« linjat chat tÃ« monitoroheshin 24 orÃ«: tashmÃ« ato janÃ« shndrruar nÃ« njÃ« terren tÃ« minuarâ€.