STUDIME MBI ARTET PAMORE

Musa R. MEHMETI
Fragmente nga libri i posa përfunduar:

STUDIME MBI ARTET PAMORE
Vështrime - shqyrtime - vlerësime
Vlerat antonologjike të arteve pamore në frymën mbarëkombëtare dhe
evropiane. Kronika e kulturës figurative mbarëshqiptare: 1967-2005.
____________________________________________________________
Disa nga këto njësi shtjelluese, janë shkruar dhe janë publikuara në:
Zotaj, Prishtinë, Ferizaj, Shkup, Preshevë, Kumanovë, Tetovë, Strugë, Ohër,
Tiranë, (...), Cyrih, Frankfurt, New Jork, Stamboll, Ankara, Hamburg, Malme
etj. (në diasporën shqiptare ...)
Redakturën, disenjimin me fletëzim grafik dhe realizimin kompjuterik: autori
i librit
Formatizimin grafik, përpunimin e fotografive dhe vendosjen e tyre në libër:
Taulant Geci dhe LINODESIGN, Prishtinë
Boton: Shoqata Mbarëkombëtare “PIKTORËT E LULEVE”
Të drejtën për ribotim, qoftë edhe pjesërisht e ruajnë (copiring ©):
autori dhe 8 fëmijtë e tij.
EPIKA HEROIKE E LEGJENDARE
NË SKULPTURËN SHQIPTARE
Mumtas Dhrami, Skulptor i Popullit:
Busti dhe shtatorja e Adem Jsharit
Mumtas Dhrami, me vlerat e aktivitetit të tij kreativ, ka fituar titullin
Skulptor i Popullit; të cilin, e arsyeton në vazhdimësinë e punës së tij
prej skulptori (artisti) të përkushtuar e shumë serioz, posaqërisht në
skulpturën monumentare shqiptare, veçanërisht në realizimin e temave dhe
motiveve në gjininë e portretit dhe në gjininë e monumenteve (shtatoreve) me
përmbajtje të thellë artistike, anatomike, etnopsikologjike dhe filozofike,
sa edhe frymën e lartë mbarëkombëtare - të universit njerëzor.
Ky krijues serioz, në bashkëautorësi, ka brumosur vlerat monumentare, si në:
Monumenti i Kristoforidhit në Elbasan, Monumenti “Nëna Shqipëri’’ në Tiranë,
Monumenti për Pavarësinë në Vlorë. Ka skalitur bustin e Prek Calit në
Shkodër, të Hasan Prishtinës dhe të Hyllit të pashuar të Ushtrisë Çlirimtare
të Kosovës - Komandantit të parë Legjendar të saj, bustin e shkëlqyer të
Adem Jasharit. Dhe, vepra të tjera me peshë, në frymën e kulturës figurative
mbarëshqiptare që jehojnë edhe si vlera të shkallës së skulpturës evropiane.
Skulptori Mumtas Dhrami, bënë pjesë në plejadën e diamantëve (krijuesëve
madhorë) të skulpturës bashkëkohëse shqiptare; të cilët, përbëjnë një
shkollë moderne, specifike të etnopsikologjisë sonë mbarëkombëtare. Ky
krijues madhor është fitues I shumë çmimeve kombëtare e ndërkombëtare;
përmes të cilave, tërthorazi vlersohën , sa kreacionët e larta artistike, me
vlerat estetike individuare të tij; aq edhe, njëkohësisht, prëmes
shpërblimeve të tilla, që i ka fituar me punën kreative, janë vlersim i
lartë edhe për kulturën tonë figurative në përgjithësi, do të thosha, të
frymës mbarëshqiptare, Prandaj:
Shkolla e skulpturës monumentale shqiptare, me krijimet e veta gjithenje ka
bashkevepruar me letersine popullore, me detersine e Rilindjes Kombetare dhe
me letersine e sotme shqipe ka pasur dhe ka autorë seriozë, të përkushtuar e
të preokupuar me temat dhe motivet e së kaluarës sonë historike, kulturore e
të së tashmes shqiptare, ku bëjnë pjesë krijuesë të spikatur, gjithashtu
madhorë, siç janë:
Murat Toptani me protretin e Skënderbeut (1917) që u derdh në bronz nga të
tjerët, dhe para, gjatë e pas Luftës së Dytë Botërore e këtej si, Janaq
Paço, Odhise Paskali, Andrea Mane, Hektor Dule, Maksim Haxhi Shurdhi, Mumtas
Dhrami, Sofokli Koci, Adem Rusinoci, Kristaq Rama, Ismet Jonuzi, Perikli
Çuli, Agim Rudi, Rauf Bilgiqi (diaspora në Turqi), Asim e Xhavit Lokaj, Emin
Hasani, Gani Bajraktari, Thoma Thomai e shumë dhe shumë skulptorë të tjerë;
të cilët, me vepra madhore kanë nderuar sa kulturën tonë, jo vetëm
figurative etnopsikologjike; por, edhe qenien tonë kombëtare, si para
bashkatdhetarëve, ashtu edhe para dijetarëve të kulturës së arteve pamore
evropiane e botërore; ngase, secili syrësh me origjinalitetin e sovranitetit
të vet figurativ, me invencione të thella, sa edhe krecione të larta
artistike, janë dëshmuar si krijuesë unikatë; për veprimtarinë kreative të
të cilëve, veç e veç kam publikuar mendimet vlerësuese objektive e të
qëndrueshme, besoj edhe të pakontestueshme.
Shumica syrësh, me veprat e tyre artistiko figurative, kanë spikatur aq
bukur figurat më të lavdishme të historisë sonë të hidhur, por krenare
(veçmas kur dihet se, pas 6l vjetë lufte, romakët pushtuan Ilirinë, pikërsht
në vitin 128 p.e.s.; prej nga, vetëvetiu kuptohet se luftërat çlirimtare
iliroshqiptare, vazhduan për 2128 vjetë. Dhe, ende në disa krahina shqiptare
vazhdon Lufta Çlirimtare.
Populli shqiptarë, prore, në vazhdimësi ka zhvilluar luftëra çlirimtare, të
drejta e dinjitoze. Dhe, kurrënjëherë iliroshqiptarët nuk kanë pretenduar
pushtimin e tokave të huaja. Këto fakte janë me shumë rëndësi. Si të tillë,
gjatë historisë, asnjëherë, nuk kanë qenë shqiptarët agresorë, as pushtues
të popujve tjerë. Por, gjithëherë ishin dhe janë paqësorë, liridashës; dhe
si të tillë, gjithënjë luftuan për dinjitetin kombëtar e njerëzor, luftuan
për Atdheun e shenjtë e të shtrenjtë stërgjyshor, për Atdheun e
mijëvjeçarëve në Ilirik. Kjo ndodhi; sepse, që nga kohërat më të lashta e
deri më sot, iliroshqiptarët kanë qenë autokton në Ilirik; banori parë i të
cilëve, është moshatar me banorin e parë në Ilirik, moshatar me lundërtarin
e parë në Adriatik, në Detin Jon, Egje dhe në Mesdhetar; dhe, jo dyndës, as
nomadë nga një vend në tjetrin, siç kanë qenë dhe janë sllavët ortodoksë
(barbarët e shekujve) dhe ndonjë popull tjetër gjatë historisë në Ilirik; të
cilët, janë zhdukur dhe ndonjë tjetër popull nomad, që gjindet në procesin e
zhdukjes, qoftë përmes asimilimit, apo ndonjë forme tjetër të
shkapërderdhjes së tyre.
Kështu, nga kjo histori e hidhur, por, tërësisht krenare, skulptorët
shqiptarë, në vazhdimësinë e punës së tyre, kanë qenë të preokupuar rreth
ndriçimit të figurave tona historike e kulturore, nga një periudhë në
tjetrën, deri në ditët tona; siç veproi me përkushtim dhe seriozitet
skulptori ynë madhor, Mumtas Dhrami në bustin dhe shtatoren e Heroit tonë
Legjendar, Adem Jashari. Kështu, Mumtas Dhrami si shumica e të përmendurëve,
duke ngjeshur frymën mbarëkombëtare, njekohësisht me invencione të thella
kreative, kanë krijuar origjinalitetin dhe sovranitetin e tyre kreativ, duke
qitur në shesh vlera të larta artistike në frymën dhe shkallën e tabanit
mbarëkombëtarë dhe, në shkallën e arenesë evropiane. Së këtejmi, kultura
figurative e skulpturës shqiptare, në mënyrë të ndërsjelltë, ka marrë vlera
të kulturës figurative skulpturore evropiane dhe, njëkohësisht, skulptura
shqiptare ka përmbushur fondin e arenesë së skulpturës evropiane; me çka,
skulptorët shqiptarë i kanë bërë nderim të madh qytetërimit të lashtësisë
sonë kulturore, qenies sonë kombëtare dhe Atdheut tonë të shenjtë. Në këtë
mënyrë, padyshim ka vepruar edhe artisti ynë në shqyrtim, skulptori madhor
Mumtas Dhrami; në veçanti, me bustin e madhërishëm të Adem Jasharit.
Kjo do të thotë se, një vend të këtillë antologjik në skulpturën monumentare
shqiptare, gjithësesi zë, edhe EPIKA HEROIKE E LEGJENDARE, e brumosur në
bustin e në shtatoren e Adem Jasharit, Komandantit të Parë (Legjendar) të
Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, skalitur nga ndjenjat krijuese, nga dija
profesioniste, nga duartë e sigurëta e të arta, të skulptorit Mumtas Dhrami.
Jo vetëm unë (bashkëkombas i Heroit dhe i skulptorit); por, edhe historianët
e artit dhe kritikët figurativë më gjakëftohtë evropianë e botërorë, do të
gjenin frymëzime dhe interes shkencor, për të analizuar veçantitë e vlerave
kreative të Mumtas Dhramit, që i ka brumosur, i ka shqiptuar aq bukur me një
“morfologji’’ dhe me një “sintaksë’’, plotësisht shqip, në bustin e Adem
Jasharit, që do të thotë, në mënyrë të mrekullueshme është ngjeshur
specifika e lartë e frymës dhe proceseve psikike të etnopsikologjisë sonë të
mijëra vjeçarëve të lashtësisë sonë, në ILIRIK.
Nga kjo del se, kritikët objektivë evropianë , për hir të vlerave artistike,
përmbajtësore dhe estetike, të ngjeshura në bustin e Adem Jasharit, këtë
vepër madhore skulpturore të Mumtas Dhramit, padyshim do ta rendisin në
rradhët e vlerave të skulpturës madhore të arenesë dhe historisë së artit
botëror. Së këtejmi, në bustin (portretin) e Adem Jasharit, del në shesh: 1.
e madhërishmja si kategori estetike dhe filozofike; 2. tejdukshmëria
artistike skulpturore, si kategori vlerash kreative më të larta , që i ka
arrijtur autori; ku, krahas tjerash, shihet se, Mumtas Dhrami n`anë tjetër,
kaherë ka krijuar edhe: 3. tipin figurativ të veçantisë dhe origjinalitetit
e sovranitetit kreativ vetanak skulpturo artistik.
Këto tri kategori vlerash artistike, estetike dhe filozofike të theksuara,
gjatë shekujëve i kanë arritur vetëm gjenitë e skulpturës botërore, siç
janë: Fidije, Lisip, Skopas, Praksitel (Antika Greke); Mikelangjelo
Buanaroti (Renesansa e Lartë Italiane); pastaj, Roden-i, Janaq Paç, Odhise
Paskali, Andrea Mane ...
Në bustin (portretin) e Adem Jasharit, Mumtas Dhrami, në rradhë të parë ka
ngjeshur SYQELTËSINË, idealët më të larta liridashëse dhe vendosmërinë e
patundur të Hroit Legjendar Adem Jashari, për të luftuar heroikisht kundër
okupatorit vrastar të Beogradit, kundër hijenave serbe. Heroin shqiptar,
këtu e shohim si një personalitet të pjekur, të dijshëm; i cili, shikon
thellë, largë dhe me vetëbesim se, fitorja e lirisë kombëtare dhe e çlirimit
të Atdheut, do të vie vetëm përmes vendosëshmërisë, përmes grykës së pushkës
dhe përmes Luftës Çlirimtare Heroike e Profesioniste, të udhëhequr nga
Ushtria Çlirimtare të Kosovës (1998-1999).
Me ata sy dhe hundë shqiponjë, në portretin e Adem Jasharit, Mumtas Dhrami,
ka brumosur “formulën’’ e skulpturës shqiptare; të cilën, po kështu e ka
ngjeshur edhe Odhise Paskali në bustin e Gjergj Kstrioti - Skënderbeu; me të
cilin, përfundimisht e në mënyrë të përkryer skaliti, spikati figurën
madhështore të Skënderbeut; i cili, plotë 25 vjetë, në luftërat e tij
vigane, legjendare, kundër Perandorisë Osmane, mbrojti Shqipërinë dhe
shqiptarizmin tonë; ku, shënoi (deri më atëherë) periudhën më të lavdishme
të heroizmit dhe krenarisë sonë mbarëkombëtare; prej nga, duke mbrojtur
Shqipërinë dhe popullin shqiptarë në ILIRIK, njëkohësisht, i bëri svidë
ekspanzionit të Perandorisë Osmane, që synonte edhe pushtimin e tërë
Evropës.
Kështu, skulptura shqiptare, me bustin e Skënderbeut nga Odhise Paskali;
dhe, me monumentin e Skënderbeut (1949-1959) në Krujë e Prishtinë vepër
kolosale e Janaq Paços, në mënyrë brilante shënoi periudhën e historisë sonë
mbarëkombëtare të luftërave vigane 25 vjeçare të Skënderbeut (1444-1468) -
Periudhën e Motit të Madh 1.
Po kështu, edhe Mumtas Dhrami, me bustin e me shtatoren e Adem Jasharit në
skulpturën monumentare shqiptare, filloi dhe shënoi jehonën e ndriçimit të
Periudhës së Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës (1998-1999) - Periudhen e Motit
të Madh 2.
Nga ky bust, në skulpturën munomentare shqiptare, padyshim do të pasojnë
edhe vlera të reja e kolosale të kësaj fryme, të kësaj Periudhe historike; e
cila, me luftën e saj heroike e të lavdishme, riktheu dinjitetin kombëtar
mbarëshqiptar.
Së këtejmi, Mumtas Dhrami, përmes artit të tij skulpturor, dëshmon se,
heroizmi i Adem Jasharit; sa ia ndriçoi dinjitetin kombit shqiptarë; aq
edhe, duke i bërë svidë një okupatori barbar, që ishte shumëfish më i
armatosur dhe numerikisht shumëfish më i madh i trupave t` armatosura të
agresionit serb në Kosovë; të cilave, me heroizëm legjendar, Adem Jashari,
ua ktheu rafallët me grykën e Pushkës Çlirimtare deri në rënien heroike të
tij.
Heroi ynë, Adem Jashari, çeli periudhën më të ndritëshme bashkëkohëse të
kombit; periudhë kjo e cila, padyshim gjatë historisë sonë të re, do të
quhej edhe: Periudha e Adem Jasharit -Moti i Madh 2 - Periudha e Ushtrisë
Çlirimtare të Kosovës; rreth së cilës, u bashkërenditën bijtë dhe bijat më
të ndritëshme të kombit, duke luftuar trimërisht për çlirimin e kombit dhe
të Atdheut tonë të lashtë e të shenjtë.
Simbolika e fuqishme e plastikës vizuele në artin tredimensionar, që e ka
skalitur ballin e Heroit, del në shesh me TEJDUKSHMËRINË ARTISTIKE, që
ndihet e shihet nën plisin e bustit; ku, përmbanë vlera MADHORE, sa
figurative artistike, estetike, aq edhe etnopsikologjike e filozofike.
Tejdukshmërinë artistike, Mumtas Dhrami, po kështu e ka brumosur edhe në
fytyrën diellore të Heroit; në të cilën, njëkohësisht ndihën dhe shihën
vlerat e transponuara anatomike e psikologjike të tri thënieve figurativo
skulpturore: a. lëkura me “tenin’’ burrëror, b. muskujtë e fytyrës heroike;
dhe, c. konstrukti anatomik i skeletit të kokës së ndritur të Heroit Adem
Jashari.
Vlerat e këtilla, me kreacione të larta artistike, në mënyrë të tejdukshme i
ka ngjeshur edhe në mjekrrën burrërore të Komandantit Legjendar. Së këtejmi,
muskujtë e qafës (stilizim skulpturor i heroizmit), spikasin edhe lëvizjet
epike e legjendare, të natyrshme të anatomisë plastike dhe të anatomisë si
shkencë mbi njohjen e NJERIUT - HERO, të harmonizuara aq bindëshëm, aq bukur
me kokën, me krahërorin e Luftëtarit të Lirisë Kombëtare; i cili, si gjerdan
lulësh mbanë kraheqafe rrethatorën e fishekëve (krahoshin) të Luftës
Heroike, sa për Atdhe, aq edhe për shqiptarizëm mbarëkombëtar; vlera këto të
cilat, i dëshmon simbolika e fuqishme vizuele (relievo skulpturore) e
shkabës Dykrerëshe në krahërorin e Heroit Legjendar; ku, komplet dalin në
shesh duke reflektuar aq bukur, vlerat brilante artistiko figurative dhe
estetiko filozofike të skulpturës bashkëkohëse shqiptare, të frymës
mbarëkombëtare, në shkallën e zenitit të artit evropian e botëror.
Këtë mendim të qëndrueshëm, padyshim do ta përkrahin pa hamendje edhe
studiuesë të djtur e të mirëfilltë evropianë; natyrisht, pasi ta kenë parë,
pasi ta kenë studiuar mirë e mirë bustin e Adem Jashari.
Kështu, fytyra diellore me ato vetulla të theksuara, me ata sy dhe hundë
shqiponjë, me ato shikime të mprehta të syqeltësisë kombëtare, me kokën e
ngritur - ballëhapur dhe me qafën e të skaliturit, Mumtas Dhrami, si rrallë
ndonjë krijues yni, ka arritur të spikasë, aq mrekullueshëm edhe vlerat e
larta - brilante të epikës heroike e legjendare në skulpturën monumentare
shqiptare, në frymën e skulpturës monumentare e moderne; për çka, vetëvetiu,
më së miri dëshmon busti (portreti) i Heroit tonë Legjendar, Adem Jashari.
Ky bust, duhet të derdhet në brionz dhe të vendoset gjithandej ku e ka
vendin e nderit nëpër institucionet tona arsimore, kulturore e shkencore, në
gjithë hapsirat tona etnike dhe në diasporën shqiptare, anë e mb`anë botës!
Shikuar në bazë të shkencave ndërdiscipklinare dhe krahasimtare, del në
shesh se skulptura dhe piktura monumentare shqiptare bashkëvepron edhe me
letërsinë gojore dhe me letërsinë e Rilindjes.
Postë skriptum:
Sot (15 janar 2004) në Institutin për Mbrojtjen e Monumenteve Kulturore të
Kosovës, skulptori Xhavit Lokaj, ma dhuroi katalogun:
Mumtas Dhrami, Skulptor i Popullit, 2001, Tiranë; në të cilin ishin botuar
16 riprodhime të skulpturës së këtij artisti të pasionuar. Në katalogun e
përgatitur thjeshtë dhe shumë bukur, me letër luksoze dhe fotokolor, mbresa
të shkëlqyera më la edhe ky tkest: “Ky fundshekull na ndau nga idealet e
gjymtuara e na ngjalli shpresa të reja, na vuri përballë shkatërrimeve të
atyre që i kishim ndërtuar vetë. Sa ullishta, vreshta dhe pyje i prishëm
vetë, sa shina, torno, fabrika nuk i ruajtëm, por i shitëm për hekurishte.
Ky fundshekull na gjakosi Kosovën, na i mërgoi fëmijët tanë, e tani, na
gërryen malli për ta, na përballi me vrasjet, dhunën; e me udhëheqës e
politikanë ordinerë, që i vunë njerëzit në udhëkryqe.
Në krijimet e mia të këtij dhjetëvjeçari është një pjesë e këtyre
përjetimeve, herë të dhimëshme e herë shpresëdhënëse për një jetë më të
bukur dhe për një art të ri” (Mumtas Dhrami, Skulptor i Popullit, nga
katalogu i ekspozitës vetjake, Tiranë 2001).
Postskriptum II:
Ndërsa, për vlerat arstistike, estetike e filozofike të shtatores
monumentare të Heroit Legjendar Adem Jashari (skulpturë e të njëjtit autor);
e cila është përuruar Ditën e Flamurti Kombëtar (28 Nëntor 2004) në
Skenderaj, lexuesit tanë, me ndonjë shkrim tjetër do t`i njotojmë gjersisht!
(2 prill 2005, Prishtinë).