Planeti i ri
SA PLANETE I KA SISTEMI DIELLOR ? 9 APO 10?
A PO NDOSHTA 12?
Me kujtohet nga lenda e Gjeografise te cilen e mesonim ne klasen e peste
te shkolles fillore kur mesonim per sisitemin diellore; atehere dhe deri vone,
une e kam ditur se dielli i ka nente planete, por gjerat ndryshuan kur
shkenctaret Amerikan deklaruan se kane zbuluar nje planete dhe sistemit
diellor ja njohim dhjete planete. Siq duket zoteruesit e astronomise,
me dashje apo pa dashje, jane kunder qendrimit se sistemi diellore
i ka nente planete, dhe punojne pa nderprere per te gjetur nje
qendrim me te pranueshem per Astronomine.
Ne tetembdhjete muajt e fundit eshte caktuar nje komision nga Unioni
Nderkombetare i Astronomise ku kane hasur ne veshtersi ti definojne
gjerat te cilat eshte menduar se jane te qarta dhe te pakontestueshme,
Ata jane te pa sigurte se cka eshte termi "planeti" dhe cka eshte
kuptimi i tije.
Ne muajin e fundit revista nejqer (NATURE) ka raportuar se Komisioni i
ka disa propozime rrethe definimit "planet" me termet " terrestrial planet" ,
" trans-Neptunian planet" etj. Keto ide jane mirpritur nga shume shkenctare,
por prap seprape jane large arritjes se ndonje marreveshje te pergjithshme.
Dr, Williams shpreson te arrihet nje marreveshje nepermes te ndonje
koncensuesit ku nevojitet te votohet dhe te vendoset me shumice votash.
Sipas Astronomereve sistemi diellore eshte shume me i komplikuar ne kohen e
tashme se sa ne vitin 1930 kur Clyde Tombaugh shtone Pluton si planeti i nente
i sistemit diellore. Perveqe, planeteve ne hapsire ka edhe komete, asteroide.
te cilat duken gjate nates edhe nga Toka. Po ashtu jane te njohura rete e Oort
ne thellesi te hapsires dhe Shiriti i Kuiperit, i cili eshte ne forme unaze e formuar
nga trupat e akullit pertej orbites se Neptunit.
Disa Astronomer kane debatuar per nje kohe te gjate se Plutoni a eshte planet
a po jo per shkake te diametrit te vogel qe e ka. Diametri i Plutonit mendohet
se eshte me diameter sa nje e pesta e diametrit te tokes. Ne cdo disa qindera
vitesh orbita e Neptunit e bene Plutonin me shume si objekte te Shiritit te
Kuiperit per nje kohe te caktuar dhe e humbe kuptimin si planet. Kjo ceshtje
eshte bere edhe me e komplikuar ne kete vere kur astronomeret zbuluan
planeten e dhjete. Kete planete e zbuloj Dr, Michael E, Brown dhe e quan
me emrin XENA. Dr, Brown e zbulon edhe nje hene qe sillet rrethe Xenes,
dhe kjo hene Xenen e bene nje planete me te kuptimet sipas tije.
Brian Mardsen nje Astronomer qe punone ne qendren Harvard-Smithsonian
per Astrofizike drejtone Unionin Astronomik per planetet minore mendon se
Plutoni dhe Xena jane dy planete minore. Ky pra perkrahe idene qe planetet te
kategorizohen dhe planetet qe kane nje diameter me te madhe se 2000
kilometra te quhen planete; Plutoni e ka diametrin 2400 kilometra.
Dr, Neil DeGrasse Tyson thote se termi "planete" ka nevoje te kete disa
mbiemra dhe ndoshta termi "planete" te pensionohet. Dr, Tyson shpreson
se Gjeologjistet do te vijne me disa terma te cilat jane te pranuara per
Astronomeret.
Ne kohen e sotit jane te njohura disa objekte si 2003 UB313 i cili nuk ka
emer deri sa Unioni Astronomik ja gjene nje emer te pershtatshm. Ne
kete raste Dr, Marsden thote se per cdo emer ne duhet te emrojme
nepermese koncensusit.
Dr, Stern rekomandone se kriteriumi per planete duhet te bazohet ne
madhesin e mjaftueshme te trupit te gravitetit per zotnimin e forcave
gjeologjike dhe mekanike. Kjo nuk e perfshin vetem Plutonin si planete
por edhe objektet e tjera qe do te zbulohen ne shiritin e Kuiperit.
Astronomeret mundohen te klasifikojne fenomenet e reja sipas vetive
fiziko-kimike, pra ne baze te textures, ngjajshmerise qe kane njeri me
tjetrin dhe mundohen ti kategorizojne ne nje grupe derisa te shfaqen
diferencat e medha ne mes vete.
Astronomeret nuk jane te vetmit qe kane probleme me emerimin e
trupave, por munde te jene te vetmit qe i agonizojne. Fizicistet nuk
merziten si i emrojne substancat dhe nuk krijojne komisione per
nje ceshtje te tille. Asnje komision nuk mirret me rregullimin e asaj
cka e quajn fizicistet, pra neutron, quark, squark, gluons, photinos,
selectrons, strangeness dhe charm. Fizicistet jane te pa diciplinuar
ne emrimin e fenomeneve.
Une duhet te pershendetem me mesimet e lendes se Gjeografise
te klases se peste dhe te falenderoj qe me mesoj emrat e nente
planeteve dhe e kuptoj se ajo nuk paska qene fjala e fundit e
Astronomerve por per mua kjo e verrtete ka zgjate nje kohe te
gjate,
Kur u deklarua planeti XENA si planete i dhjete i sistemit
diellore ne Korrike te vitit 2005 me siguri se Astronomeret kane
qeshur ne zyret e tyre sepse sistemit diellore pritet ti shtohet planeti
i 11 -te, 12-te etj, Kjo eshte sikurse njeriu humbe si foshnje dhe kur
te rritet e gjene familjen e vete dhe e kupton se ai ose ajo jeton
me nje familje me te madhe.
A PO NDOSHTA 12?
Me kujtohet nga lenda e Gjeografise te cilen e mesonim ne klasen e peste
te shkolles fillore kur mesonim per sisitemin diellore; atehere dhe deri vone,
une e kam ditur se dielli i ka nente planete, por gjerat ndryshuan kur
shkenctaret Amerikan deklaruan se kane zbuluar nje planete dhe sistemit
diellor ja njohim dhjete planete. Siq duket zoteruesit e astronomise,
me dashje apo pa dashje, jane kunder qendrimit se sistemi diellore
i ka nente planete, dhe punojne pa nderprere per te gjetur nje
qendrim me te pranueshem per Astronomine.
Ne tetembdhjete muajt e fundit eshte caktuar nje komision nga Unioni
Nderkombetare i Astronomise ku kane hasur ne veshtersi ti definojne
gjerat te cilat eshte menduar se jane te qarta dhe te pakontestueshme,
Ata jane te pa sigurte se cka eshte termi "planeti" dhe cka eshte
kuptimi i tije.
Ne muajin e fundit revista nejqer (NATURE) ka raportuar se Komisioni i
ka disa propozime rrethe definimit "planet" me termet " terrestrial planet" ,
" trans-Neptunian planet" etj. Keto ide jane mirpritur nga shume shkenctare,
por prap seprape jane large arritjes se ndonje marreveshje te pergjithshme.
Dr, Williams shpreson te arrihet nje marreveshje nepermes te ndonje
koncensuesit ku nevojitet te votohet dhe te vendoset me shumice votash.
Sipas Astronomereve sistemi diellore eshte shume me i komplikuar ne kohen e
tashme se sa ne vitin 1930 kur Clyde Tombaugh shtone Pluton si planeti i nente
i sistemit diellore. Perveqe, planeteve ne hapsire ka edhe komete, asteroide.
te cilat duken gjate nates edhe nga Toka. Po ashtu jane te njohura rete e Oort
ne thellesi te hapsires dhe Shiriti i Kuiperit, i cili eshte ne forme unaze e formuar
nga trupat e akullit pertej orbites se Neptunit.
Disa Astronomer kane debatuar per nje kohe te gjate se Plutoni a eshte planet
a po jo per shkake te diametrit te vogel qe e ka. Diametri i Plutonit mendohet
se eshte me diameter sa nje e pesta e diametrit te tokes. Ne cdo disa qindera
vitesh orbita e Neptunit e bene Plutonin me shume si objekte te Shiritit te
Kuiperit per nje kohe te caktuar dhe e humbe kuptimin si planet. Kjo ceshtje
eshte bere edhe me e komplikuar ne kete vere kur astronomeret zbuluan
planeten e dhjete. Kete planete e zbuloj Dr, Michael E, Brown dhe e quan
me emrin XENA. Dr, Brown e zbulon edhe nje hene qe sillet rrethe Xenes,
dhe kjo hene Xenen e bene nje planete me te kuptimet sipas tije.
Brian Mardsen nje Astronomer qe punone ne qendren Harvard-Smithsonian
per Astrofizike drejtone Unionin Astronomik per planetet minore mendon se
Plutoni dhe Xena jane dy planete minore. Ky pra perkrahe idene qe planetet te
kategorizohen dhe planetet qe kane nje diameter me te madhe se 2000
kilometra te quhen planete; Plutoni e ka diametrin 2400 kilometra.
Dr, Neil DeGrasse Tyson thote se termi "planete" ka nevoje te kete disa
mbiemra dhe ndoshta termi "planete" te pensionohet. Dr, Tyson shpreson
se Gjeologjistet do te vijne me disa terma te cilat jane te pranuara per
Astronomeret.
Ne kohen e sotit jane te njohura disa objekte si 2003 UB313 i cili nuk ka
emer deri sa Unioni Astronomik ja gjene nje emer te pershtatshm. Ne
kete raste Dr, Marsden thote se per cdo emer ne duhet te emrojme
nepermese koncensusit.
Dr, Stern rekomandone se kriteriumi per planete duhet te bazohet ne
madhesin e mjaftueshme te trupit te gravitetit per zotnimin e forcave
gjeologjike dhe mekanike. Kjo nuk e perfshin vetem Plutonin si planete
por edhe objektet e tjera qe do te zbulohen ne shiritin e Kuiperit.
Astronomeret mundohen te klasifikojne fenomenet e reja sipas vetive
fiziko-kimike, pra ne baze te textures, ngjajshmerise qe kane njeri me
tjetrin dhe mundohen ti kategorizojne ne nje grupe derisa te shfaqen
diferencat e medha ne mes vete.
Astronomeret nuk jane te vetmit qe kane probleme me emerimin e
trupave, por munde te jene te vetmit qe i agonizojne. Fizicistet nuk
merziten si i emrojne substancat dhe nuk krijojne komisione per
nje ceshtje te tille. Asnje komision nuk mirret me rregullimin e asaj
cka e quajn fizicistet, pra neutron, quark, squark, gluons, photinos,
selectrons, strangeness dhe charm. Fizicistet jane te pa diciplinuar
ne emrimin e fenomeneve.
Une duhet te pershendetem me mesimet e lendes se Gjeografise
te klases se peste dhe te falenderoj qe me mesoj emrat e nente
planeteve dhe e kuptoj se ajo nuk paska qene fjala e fundit e
Astronomerve por per mua kjo e verrtete ka zgjate nje kohe te
gjate,
Kur u deklarua planeti XENA si planete i dhjete i sistemit
diellore ne Korrike te vitit 2005 me siguri se Astronomeret kane
qeshur ne zyret e tyre sepse sistemit diellore pritet ti shtohet planeti
i 11 -te, 12-te etj, Kjo eshte sikurse njeriu humbe si foshnje dhe kur
te rritet e gjene familjen e vete dhe e kupton se ai ose ajo jeton
me nje familje me te madhe.
Arkiv për lexim. Datat janë datat e postimit në forumin origjinal. Titujt mund të jenë të shkurtuar nga sistemi i vjetër. Adresat elektronike dhe IP-të janë fshehur.